Ciśnienie w oku – normy, objawy, przyczyny i leczenie. Co warto wiedzieć?

Odpowiadając na pytanie, jakie ciśnienie w oku jest prawidłowe, należy odwołać się zarówno do wartości liczbowych, jak i do stanu narządu wzroku jako całości. W ujęciu populacyjnym prawidłowe ciśnienie w oczach mieści się zazwyczaj w granicach około 10–21 mmHg. Taki wynik, przy braku niepokojących zmian w obrębie nerwu wzrokowego i prawidłowym polu widzenia, uznaje się za fizjologiczny ⁴. 

Nadciśnienie oczne, czyli stan, w którym ciśnienie wewnątrzgałkowe przewyższa zakres uważany za fizjologiczny, wynika najczęściej z zaburzeń dynamiki cieczy wodnistej w gałce ocznej. W warunkach zdrowych ciecz ta jest produkowana i odprowadzana w równowadze; gdy odpływ zostaje utrudniony lub produkcja nadmiernie wzrasta, ciśnienie się podnosi. 

Do najlepiej udokumentowanych przyczyn podwyższonego ciśnienia wewnątrzgałkowego należą: 

• nieprawidłowe funkcjonowanie beleczkowania i kanału Schlemma, prowadzące do wzrostu oporu odpływu cieczy wodnistej ¹⁰,

• zmiany anatomiczne kąta przesączania, w tym jego zwężenie lub zamknięcie,

• długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów (miejscowych lub ogólnoustrojowych), które mogą indukować tzw. steroidowe nadciśnienie oka,

• stany zapalne przedniego odcinka oka, urazy gałki ocznej oraz zmiany pooperacyjne ⁶,

• czynniki osobnicze, takie jak wiek, obciążenie genetyczne, grubość rogówki oraz współistniejące choroby ogólnoustrojowe ¹.

W wielu przypadkach za wysokie ciśnienie w oku przez długi czas przebiega bezobjawowo, często aż do momentu znacznego uszkodzenia nerwu wzrokowego obecnego w jaskrze ³.

Jeżeli objawy się pojawiają, są zwykle niespecyficzne i mogą obejmować: 

• uczucie napięcia lub rozpierania w gałce ocznej, 

• okresowe bóle głowy, najczęściej w okolicy czołowo-skroniowej, 

• pogorszenie ostrości widzenia lub trudności z adaptacją do zmian oświetlenia, 

• widzenie kolorowych obwódek wokół źródeł światła ³. 

W przypadku nagłego, znacznego wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego objawy mogą być gwałtowne i obejmować silny ból oka, znaczne pogorszenie widzenia, nudności oraz wymioty. Taki obraz kliniczny wymaga pilnej interwencji okulistycznej. 

Obniżenie wysokiego ciśnienia wewnątrzgałkowego jest kluczowe, ponieważ jego utrzymywanie się zwiększa ryzyko uszkodzenia nerwu wzrokowego. Sposób postępowania zależy od wartości ciśnienia, przyczyny oraz indywidualnych czynników ryzyka. 

Podstawą leczenia są krople na ciśnienie w oku, które zmniejszają produkcję cieczy wodnistej lub poprawiają jej odpływ. Jeżeli farmakoterapia nie przynosi oczekiwanych efektów lub jest źle tolerowana, stosuje się leczenie laserowe, a w przypadkach bardziej zaawansowanych – leczenie operacyjne, którego celem jest trwałe obniżenie ciśnienia ². 

Niskie ciśnienie w oku to stan, w którym ciśnienie wewnątrzgałkowe spada poniżej wartości niezbędnych do prawidłowego utrzymania kształtu i funkcji gałki ocznej. W przeciwieństwie do nadciśnienia oka, hipotonia jest rzadziej spotykana, ale może prowadzić do istotnych zaburzeń widzenia. 

Najczęstsze przyczyny niskiego ciśnienia w oku obejmują: 

• nadmierny odpływ cieczy wodnistej, najczęściej w wyniku powikłań po zabiegach chirurgicznych (np. po operacjach przeciwjaskrowych),

• zmniejszoną produkcję cieczy wodnistej przez ciało rzęskowe, np. w przebiegu stanów zapalnych lub po urazach oka,

• urazy gałki ocznej, zwłaszcza penetrujące, prowadzące do utraty integralności struktur oka,

• przewlekłe zapalenia przedniego lub tylnego odcinka oka, które zaburzają funkcję ciała rzęskowego ⁷,

Objawy, jakie może powodować niskie ciśnienie w oku, zależą od stopnia obniżenia ciśnienia oraz czasu jego trwania. Łagodna hipotonia może przebiegać bezobjawowo i zostać wykryta przypadkowo podczas badania okulistycznego.

Przy bardziej nasilonym lub długotrwałym obniżeniu ciśnienia mogą pojawić się:

• pogorszenie ostrości widzenia,

• uczucie „zamglonego” lub niestabilnego obrazu,

• makulopatia (uszkodzenie plamki żółtej),

• zniekształcenia obrazu wynikające ze zmian w ułożeniu siatkówki lub naczyniówki,

• uczucie dyskomfortu w oku ⁹.

Wpływ wysiłku fizycznego na ciśnienie w oku jest zagadnieniem dobrze opisanym w literaturze okulistycznej i fizjologicznej. Badania pokazują, że umiarkowany wysiłek aerobowy (taki jak szybki marsz, bieganie, jazda na rowerze czy pływanie) zazwyczaj prowadzi do przejściowego obniżenia ciśnienia wewnątrzgałkowego. Efekt ten pojawia się w trakcie lub bezpośrednio po wysiłku i może utrzymywać się przez pewien czas po jego zakończeniu ⁸. 

Zależność między spożyciem alkoholu a ciśnieniem w oku jest złożona i zależna od dawki oraz wzorca spożycia, jednak większość badań epidemiologicznych wskazuje na związek alkoholu z wyższym ciśnieniem wewnątrzgałkowym. Regularne lub częstsze spożywanie alkoholu wiąże się z tendencją do podwyższenia ciśnienia w oku, co obserwowano zarówno w badaniach populacyjnych, jak i w analizach uwzględniających czynniki ryzyka jaskry ⁵.

Badanie ciśnienia w oku polega na pomiarze ciśnienia wewnątrzgałkowego, czyli siły, z jaką ciecz wodnista oddziałuje na ściany gałki ocznej. Jest to jedno z podstawowych badań okulistycznych, wykonywane zarówno w diagnostyce chorób takich jak nadciśnienie oka czy jaskra, jak i w ramach badań profilaktycznych.

W codziennej praktyce klinicznej do pomiaru najczęściej wykorzystuje się tonometrię, czyli ocenę oporu rogówki podczas jej kontrolowanego spłaszczenia lub odkształcenia. Za najbardziej precyzyjną metodę uznaje się tonometrię aplanacyjną Goldmanna, w której po miejscowym znieczuleniu oka kroplami lekarz delikatnie dotyka rogówki końcówką tonometru ⁶. Siła potrzebna do spłaszczenia niewielkiego fragmentu rogówki pozwala obliczyć wartość ciśnienia wewnątrzgałkowego. Badanie nie powoduje bólu i trwa zaledwie kilkanaście sekund. 

Leczenie ciśnienia w oku zależy od tego, czy mamy do czynienia z jego podwyższeniem, obniżeniem oraz czy występują cechy uszkodzenia nerwu wzrokowego. Celem terapii nie jest wyłącznie normalizacja wyniku pomiaru, lecz ochrona struktur oka i zachowanie funkcji wzrokowych.

W przypadku podwyższonego ciśnienia podstawą postępowania jest leczenie farmakologiczne w postaci kropli do oczu, które zmniejszają produkcję cieczy wodnistej lub ułatwiają jej odpływ. Jeżeli leczenie zachowawcze nie jest wystarczająco skuteczne, stosuje się leczenie laserowe, a w wybranych przypadkach leczenie operacyjne ².

Przy niskim ciśnieniu w oku leczenie koncentruje się na usunięciu przyczyny, np. leczeniu stanu zapalnego, zamknięciu miejsca wycieku cieczy wodnistej lub modyfikacji wcześniejszego leczenia chirurgicznego.