Zaburzenie refrakcji i akomodacji – przyczyny i objawy

Widzenie wydaje się proste – patrzymy i rozpoznajemy obraz. W rzeczywistości jest to jednak złożony mechanizm optyczny, w którym ważną rolę odgrywają refrakcja i akomodacja oka. Gdy którykolwiek z tych mechanizmów działa nieprawidłowo, pojawiają się zaburzenia refrakcji i akomodacji, które mogą prowadzić do pogorszenia ostrości wzroku, zmęczenia oczu czy trudności w czytaniu. Czym dokładnie są te zaburzenia, jakie dają objawy i w jaki sposób są diagnozowane? 

Refrakcja i akomodacja – jak działa mechanizm ostrego widzenia?

Prawidłowe widzenie jest możliwe dzięki współpracy kilku struktur oka oraz mechanizmów optycznych, takich jak refrakcja i akomodacja. Choć często omawia się je oddzielnie, w rzeczywistości działają one równocześnie, umożliwiając ostre widzenie zarówno przedmiotów znajdujących się w oddali, jak i tych położonych bardzo blisko. 

Refrakcja odnosi się do sposobu załamywania promieni świetlnych w układzie optycznym oka. Światło przechodzące przez rogówkę, ciecz wodnistą, soczewkę oraz ciało szkliste ulega załamaniu, dzięki czemu może zostać skupione na siatkówce. Największą moc optyczną posiada rogówka, natomiast soczewka pełni funkcję elementu regulacyjnego, który umożliwia dokładne dostrojenie ogniskowania obrazu. 

Drugim istotnym mechanizmem jest akomodacja, czyli zdolność oka do zmiany mocy optycznej soczewki w zależności od odległości obserwowanego obiektu. Proces ten zachodzi dzięki pracy mięśnia rzęskowego oraz elastyczności soczewki. Gdy patrzymy na przedmioty znajdujące się blisko, mięsień rzęskowy kurczy się, a soczewka staje się bardziej wypukła, co zwiększa jej zdolność skupiania światła. Z kolei podczas patrzenia w dal soczewka przyjmuje bardziej spłaszczony kształt [5]. 

Jeżeli którykolwiek z tych mechanizmów funkcjonuje nieprawidłowo, może pojawić się zaburzenie refrakcji i akomodacji. W takiej sytuacji promienie świetlne nie są prawidłowo ogniskowane na siatkówce lub oko ma trudność z dostosowaniem ostrości do różnych odległości. 

Zaburzenie refrakcji – czym jest i jakie są jego objawy oraz przyczyny?

Zaburzenia refrakcji to grupa nieprawidłowości dotyczących sposobu załamywania promieni świetlnych w układzie optycznym oka. W warunkach prawidłowych światło przechodzące przez rogówkę i soczewkę ogniskuje się dokładnie na siatkówce, co umożliwia powstanie wyraźnego obrazu. Jeśli jednak promienie świetlne skupiają się przed siatkówką, za nią lub w różnych punktach, pojawia się tzw. błąd refrakcji, który prowadzi do pogorszenia ostrości widzenia [3]. 

Do najczęściej diagnozowanych zaburzeń refrakcji oka należą: krótkowzroczność, nadwzroczność oraz astygmatyzm. W każdej z tych sytuacji problem dotyczy nieprawidłowych proporcji między długością gałki ocznej a mocą optyczną rogówki i soczewki. W efekcie obraz powstający na siatkówce jest nieostry, a układ wzrokowy musi podejmować dodatkowy wysiłek, aby go skorygować [6]. 

Objawy i przyczyny zaburzeń refrakcji

Symptomy związane z zaburzeniami refrakcji mogą mieć różne nasilenie i często rozwijają się stopniowo. Są nimi: 

• pogorszenie ostrości widzenia w dali lub z bliska,
• rozmywanie się lub zamazywanie obrazu,
• częste mrużenie oczu w celu wyostrzenia widzenia,
• bóle głowy pojawiające się podczas czytania lub pracy przy komputerze,
• szybkie zmęczenie oczu podczas pracy wzrokowej,
• trudności z koncentracją podczas czytania drobnego tekstu [7].

Przyczyny powstawania błędów refrakcyjnych obejmują zarówno czynniki anatomiczne, jak i genetyczne. Najczęściej wynikają one z: dziedziczenia wad wzroku, zmian w budowie gałki ocznej w okresie wzrostu, intensywnej pracy wzrokowej z bliska (np. długotrwałego korzystania z komputera lub smartfona) czy też naturalnych procesów związanych ze starzeniem się oka, które wpływają na właściwości soczewki [1]. 

Zaburzenia akomodacji – co to jest i jakie są ich przyczyny?

Zaburzenie akomodacji pojawia się wtedy, gdy płynne przechodzenie między patrzeniem w dal a widzeniem przedmiotów znajdujących się blisko nie działa prawidłowo. Oko może mieć trudność z szybkim dostosowaniem ostrości widzenia lub z utrzymaniem wyraźnego obrazu podczas dłuższej pracy z bliska. W praktyce klinicznej takie problemy określa się jako zaburzenie akomodacji oka, które może przyjmować różne postacie – od niewydolności akomodacji po jej nadmierny skurcz [2]. 

Przyczyny, które mogą prowadzić do rozwoju zaburzeń akomodacji, często mają związek z intensywną pracą wzrokową z bliska, zwłaszcza przy długotrwałym korzystaniu z komputera lub urządzeń mobilnych [2]. Istotną rolę mogą odgrywać także nieprawidłowo skorygowane wady refrakcji, przewlekłe zmęczenie wzroku, a także naturalne zmiany związane z wiekiem, wpływające na elastyczność soczewki. 

Zaburzenia akomodacji – objawy

Objawy związane z zaburzeniami akomodacji najczęściej pojawiają się podczas pracy wymagającej intensywnego skupienia wzroku na bliskiej odległości, na przykład podczas czytania, pracy przy komputerze czy korzystania ze smartfona. Dolegliwości mogą nasilać się wraz z długością pracy wzrokowej. 

Do najczęściej obserwowanych symptomów należą: trudności z utrzymaniem wyraźnego widzenia podczas czytania, okresowe zamazywanie się tekstu lub obrazu z bliska, szybkie zmęczenie oczu podczas pracy wzrokowej, uczucie napięcia w okolicy oczu i czoła, a także bóle głowy pojawiające się po dłuższym czytaniu lub pracy przy ekranie [4]. 

Zaburzenia refrakcji i akomodacji ICD-10 – klasyfikacja i diagnostyka

W dokumentacji medycznej schorzenia związane z nieprawidłowym ogniskowaniem światła w oku oraz zaburzeniami mechanizmu akomodacji klasyfikowane są zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób ICD-10. 

Zarówno zaburzenia refrakcji ICD 10, jak i zaburzenia akomodacji ICD 10 znajdują się w grupie oznaczonej symbolem H52, obejmującej wady refrakcji i zaburzenia akomodacji oka [8]. Klasyfikacja ta umożliwia jednoznaczne opisanie rozpoznania w dokumentacji medycznej oraz ujednolicenie diagnostyki i statystyk zdrowotnych. 

Rozpoznanie zaburzeń refrakcji i akomodacji opiera się na szczegółowym badaniu okulistycznym lub optometrycznym. W diagnostyce wykorzystuje się przede wszystkim pomiar ostrości wzroku, badanie refrakcji przy użyciu autorefraktometru oraz tzw. refrakcję subiektywną z zastosowaniem soczewek próbnych. Istotnym elementem jest również ocena zdolności akomodacyjnych oka, czyli jego możliwości dostosowywania ostrości widzenia do różnych odległości [9]. 

Źródła: 

1. Abuallut I., Alhulaibi A., Alyamani A. i in., Prevalence of Refractive Errors and its Associated Risk Factors among Medical Students of Jazan University, Saudi Arabia: A Cross-sectional Study, Middle East Afr J Ophthalmol. 2021, 27(4): 210–217.
2. Enaholo E., Musa M., Zeppieri M., Accommodative Insufficiency, StatPearls 2023.
3. Harb E., Wildsoet C., Origins of Refractive Errors: Environmental and Genetic Factors, Annu Rev Vis Sci. 2019, 5:47–72.
4. Hussaindeen J., Murali A., Accommodative Insufficiency: Prevalence, Impact and Treatment Options, Clin Optom (Auckl). 2020, 12: 135–149.
5. Ruan X., Liu Z., Luo L. i in., Structure of the lens and its associations with the visual quality, BMJ Open Ophthalmol. 2020, 5(1): e000459.
6. Schiefer U., Kraus C., Baumbach P. i in., Refractive errors, Dtsch Arztebl Int. 2016, 113(41): 693–702.
7. Wajuihian S., Exploring Correlations between Headaches and Refractive Errors in an Optometry Clinic Sample, Br Ir Orthopt J. 2024, 20(1): 1–15.
8. WHO, International Classification of Diseases (ICD), online: https://icd.who.int/browse10/2016/en.
9. Yadav S., Tandon R., Comprehensive eye examination: what does it mean?, Community Eye Health. 2019, 32(107): 1–4.

2026PP12288